Thursday, 13 November 2014

Người tốt


Chiều muộn, mình nhận được một lá thư từ phương xa. Lá thư từ một cô bé mình quen ở Sài Gòn vài tháng trước. Em là một cô bé đặc biệt. Mồ côi cha, mẹ thì đã bỏ nhà đi từ khi em còn nhỏ, em sống với người cô ruột của mình. Năm 18 tuổi, thấy chẳng học được gì nhiều ở trường phổ thông, em quyết định nghỉ học. Cô em giận, đuổi em ra khỏi nhà. Từ đó em tự đi làm kiếm sống, để dành ít tiền để đi du lịch. Em đã đi khắp 64 tỉnh thành trong cả nước chỉ bằng cách đi nhờ xe và trong túi lúc nào cũng chỉ có khoảng vài trăm nghìn. Em viết thư trong Couchsurfing xin ở nhờ nhà mình khi đến Sài Gòn. Mặc dù không cho em ở lại được, nhưng mình giúp em những gì có thể. Hàng ngày chạy qua chở em đi làm, cho em mượn vài trăm nghìn, cho em mượn sách đọc, đưa ra những lời khuyên khi cần.

Thông thường mình ít gặp người lạ, nhưng mình đồng ý gặp em vì cách em viết cho mình chân thực và ấn tượng. Lần đầu gặp em mình đã không có nhiều ấn tượng tốt vì vẻ ngoài ngỗ nghịch và bất cần. Nhưng dần dần mình phát hiện ra em sâu sắc hơn những gì bên ngoài thể hiện, lại có khả năng diễn đạt tốt một cách đáng ngạc nhiên. Một lần chở em đi tập yoga về, tụi mình nói về anh chàng mà em hay chọc ghẹo. Mình bảo cái anh đó nhìn hay nhỉ, nhiều người thích ảnh lắm (thực ra mình đang ngầm để ý ảnh do ảnh quá đẹp trai). Em bảo: dạ, ảnh hiền hiền nên em chọc cho vui, chứ em thích những người cá tính hơn, những người mình có thể học tập được, như chị ấy. Mình giật mình, không phải vì biết em ấy thích mình, mà vì nhận ra rằng hình như anh chàng đó hơi nhạt thật. Rồi mình biết được rằng em ấy vẫn hay cộng tác cho nhà số 5 Hòa Mã, (trụ sở báo Thiếu Niên Tiền Phong, Hoa Học Trò, 2!...), mơ ước thuở bé của mình, và rằng em ấy được đề nghị xuất bản sách. Và đôi khi mình thấy ý nghĩ của mình và em ấy giống nhau đến mức đáng ngạc nhiên. Và một tối muộn, mình vừa viết vừa nghĩ, nếu ba má mình không còn, chắc gì mình còn sống được như em ấy, chắc gì mình kiên cường được như vậy, vui vẻ, yêu đời được như vậy. Và mình thấy nhoi nhói trong lòng, tội nghiệp cô bé lăn lóc giữa dòng đời bụi bặm.

Rồi em đi, em bỏ việc làm phục vụ ở một quán ăn Halah và đi. Mình không biết. Em không báo mình, chắc sợ mình cản. Mà mình cũng sẽ cản, vì sợ em đi xa nhiều trắc trở. Lâu lâu em gửi thư về cho mình, bảo em đang ở Campuchia, Lào, Thái Lan. Lúc em kể em vừa bị mất ví và điện thoại, rồi may sao được các chú cảnh sát ở Thái Lan giúp đỡ, giúp cho em tiền mua vé đến Chieng Mai. Lúc em kể em đang học thiền của một guru ở Lào, em tập ăn chay để bảo vệ môi trường, làm tình nguyện ở một ngôi làng nhỏ dạy học cho tụi con nít. Gần đây nhất là em đang làm một dự án xây dựng một vườn bách thú và chăm sóc các con thú bị thương. Mình thấy tiếng Anh của em phát triển nhanh đến mức đáng ngạc nhiên chỉ sau vài tháng trên đường, và em trưởng thành hơn, mạnh mẽ hơn qua từng chặng đường mới.

Lá thư chiều qua của em hơi buồn, em kể mình nghe về việc em bị những người xung quanh phê phán và chỉ trích, cho em là gái hư. Một người phụ nữ có đứa con bằng tuổi em bảo rằng con gái ngoan là phải nghe lời cha mẹ, phải ở nhà với gia đình và đi học đàng hoàng tử tế, rồi cấm tiệt đứa con gái cô ấy nói chuyện với em. Một cô gái khác thì chỉ trích em học chưa đến nơi đến chốn mà bày đặt đi du lịch trong khi không có tiền, đúng là đồ "ảo tưởng sức mạnh và ăn bám xã hội". Và em tự hỏi, thế nào là một cô gái tốt, thế nào là một người tốt.

Đọc xong mấy nhận xét đó mà mình thấy nổi giận. Ngay cả ăn xin người ta cũng chưa bảo là ăn bám xã hội, thì sao một cô bé can đảm, tích cực và tạo ra những thay đổi tốt cho xã hội như thế lại bị cho là ăn bám cơ chứ. Rồi mình nhớ về câu hỏi của em, về thế nào là người tốt, và ngẫm nghĩ. Thật ra, định nghĩa về tốt xấu là tùy thuộc vào quan điểm, vào nhận thức của riêng con người, của điều kiện văn hóa, của tình trạng xã hội, của từng thời kỳ khác nhau. Mấy chục năm về trước, nhảy đầm bị coi là xấu và bị cấm hoàn toàn trong xã hội, đến giờ đó được coi là một thú vui thời thượng và được quảng cáo rộng rãi trên truyền thông. Những cái từng bị cấm hoặc được lan truyền rộng rãi thời trước, khi chế độ chính trị hoặc hoàn cảnh xã hội thay đổi, đột nhiên đảo ngược vị thế, từ tốt thành xấu, và ngược lại. Mà bản thân con người rất phức tạp và đa diện, nên dùng tốt hay xấu để dán nhãn cho họ thì không thể tránh khỏi phiến diện.

Như ông thầy hiệu trưởng ở trường cũ của mình, ổng là một người cực kỳ cộc cằn và độc đoán, mọi người hay gọi lén sau lưng ổng là P. chột (vì ổng mất một mắt). Ở trường từ giáo viên tới học sinh hầu như chẳng ai ưa ổng, vì ổng xấu người mà cũng xấu tính, hay chửi bới la hét học sinh, đưa ra những quyết định thiếu công bằng với giáo viên. Nhưng ổng có người vợ là cô giáo dịu dàng dễ thương nhất trường. Ở nhà, vợ con ổng kể, ổng là một người chồng đầy lãng mạn và trách nhiệm, một người cha tận tụy và yêu thương. Ngày ổng mất, vợ ổng khóc ngất, nói anh ơi mới đây em còn định may cho anh cái áo sơ mi màu anh thích, chưa kịp mặc đã đi rồi. Ai cũng cảm động khi thấy một người chồng, người cha được yêu thương nhiều như thế. Vậy ổng là người tốt hay người xấu? Một đứa bạn của mình có đời sống tình dục rất cởi mở. Khi độc thân, nó quan hệ với bất kỳ ai mà nó thấy thích (và dĩ nhiên là đối phương cũng phải thích). Nhưng khi đang "in a relationship" nó hoàn toàn chung thủy và tận tụy với người mình yêu, hết sức hết lòng vì người đó. Ngoài xã hội nó là một đứa cực kỳ lịch sự và tử tế, luôn đối xử tốt với mọi người, làm việc nghiêm túc, chăm chỉ trong các hoạt động xã hội, sống tích cực và giàu lòng yêu thương. Vậy nó là gái ngoan hay gái hư? Bởi vậy mình đã từng nghĩ: "Đừng khen tôi khi thấy tôi đọc một quyển sách. Đừng chê khi thấy tôi đánh một con người". Mỗi người có nhiều khuôn mặt, đừng vội đánh giá họ khi chỉ mới nhìn thấy một phía.

Về những tiêu chuẩn mà cái cô có đứa con gái đặt ra về một đứa con gái ngoan, cũng chưa đã hẳn phù hợp trong xã hội hiện đại. Cách nuôi dạy con cái phải luôn vâng lời và ngoan ngoãn học hành chẳng bảo đảm gì cho tương lai đứa con gái về sau. Mình đã được nuôi dạy một cách truyền thống như thế, và mặc dù má mình là một người mẹ tuyệt vời và mình luôn kính trọng má, đôi khi mình tự hỏi không biết có phải vì cách dạy luôn yêu cầu phải lắng nghe người lớn và vâng lời quá mức làm giảm sút sự sáng tạo và khả năng đối phó với hoàn cảnh không. Mãi đến bây giờ, mình vẫn là một đứa phản ứng chậm, và đôi khi nhận phải những lời nói quá đáng, mình phải mất cả vài tiếng đồng hồ ngẫm nghĩ mới đưa ra được lời đối đáp tương ứng, mà lúc đó thì đã muộn rồi. Cách nuôi dạy con của người Mỹ hoàn toàn khác, họ để cho đứa trẻ tự do theo ý nó muốn, lắng nghe và đáp ứng nhu cầu của chúng, để chúng tự sống cuộc đời của mình, phát huy và sáng tạo và khám phá thế giới xung quanh.

Mà thực ra chuyện sống trên đời được cho là tốt hay xấu cũng không quan trọng mấy. Không ai nghĩ Howard Roark trong Suối nguồn là người tốt, vì cách anh ta sống quá khác biệt và cực đoan. Nhưng anh được bao nhiêu độc giả tôn thờ vì sự quyết đoán, niềm tin sắt đá không lay chuyển của mình về nghệ thuật và cái đẹp, về sự đấu tranh không khoan nhượng cho lý tưởng sống và đam mê. Harry Potter nếu có thật chắc cũng chẳng bao giờ nghĩ mình là người tốt, nhưng cuộc chiến chống lại thế lực hắc ám và lập trường vững vàng, luôn đứng về phía thiện của cậu ấy tạo cảm hứng cho biết bao người đọc. Những người đó chắc không bao giờ đặt câu hỏi về tốt xấu, họ chỉ làm việc trái tim họ thúc đẩy, làm việc họ phải làm, sống đúng với bản chất của họ, để họ có thể yên ổn với lương tâm của chính họ.

Cô bé mình kể bảo, mỗi khi nói về người tốt, em nhớ về chị. Dù chị có làm điều gì trông có vẻ xấu xa hay độc ác, thì em vẫn tin rằng chị là một người tốt, một cô gái tốt. Đó quả thật là một lời khen quá lớn. Vì như có nói, mình chưa bao giờ tự nhân mình là người tốt. Mình cũng chỉ như những người khác, cố gắng sống tốt theo cách của mình, vẫn hàng ngày đấu tranh với cái phần con, cái phần tăm tối trong bản ngã của mình. Những việc mà mình làm đều vì tiếng nói bên trong thúc đẩy, để tự hào về bản thân, có được sự công nhận của xã hội, được chấp nhận và yêu thương. Hầu như chúng ta đều thế. Không ai muốn bị chối bỏ, bơ vơ và cô độc. Nhưng bản thân mình, chưa bao giờ làm điều gì chỉ để được ai đó xác nhận là người tốt.

Vậy nên, câu hỏi thế nào là một người tốt bản thân nó đã là không cần thiết. Cô gái của tôi, em cũng không cần phải là một cô gái tốt theo tiêu chuẩn của ai cả. Em có thể bỏ nhà đi bụi vòng quanh thế giới nếu trái tim em thôi thúc phải làm thế. Em có thể ngủ với bất kỳ ai em thích nếu đó thực sự là điều em muốn làm (nhưng hãy thật chắc chắn về điều đó). Em có thể bỏ học và theo đuổi con đường học tập tự thân nếu em muốn. Em có thể sống độc thân cả đời mặc kệ xã hội này đều kêu gào lấy chồng sinh con là thiên chức của phụ nữ. Em không có trách nhiệm phải là người tốt với ai cả. Em chỉ phải tốt với chính em, lắng nghe tiếng nói bên trong em, theo đuổi những lý do, mục đích mà em cho rằng mình được sinh ra trên đời để làm, và sống trọn vẹn cuộc sống mà em muốn. Ai mà cũng mãn nguyện và hạnh phúc với chính mình, thì thế giới này đã đỡ đi rất nhiều cuộc chiến tranh.

Vậy nên, để trả lời cho câu hỏi của cô bé ấy, nếu phải đưa ra định nghĩa của mình về một người tốt, thì mình chỉ có thể nói rằng, người tốt là người đối xử tốt với chính mình, quan tâm và chăm sóc đến những nhu cầu của bản thân, theo đuổi những sứ mệnh mà họ được sinh ra trên đời để gánh vác, và quan trọng nhất, là sống đúng theo con người mà họ mong muốn trở thành. Chỉ việc sống như cách mình muốn thôi cũng đã là một sự nỗ lực phi thường rồi.

No comments:

Post a Comment